Η Ζ’ Οικουμενική Σύνοδος συγκλήθηκε το 787 στη Νίκαια από την αυτοκράτειρα Ειρήνη την Αθηναία και τον υιό της Κωνσταντίνο ΣΤ’. Συνέρευσαν περίπου 350 πατέρες, υπό την προεδρία του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ταρασίου, με παρουσία λεγάτων του Πάπα Αδριανού Α’.
Η αιτία της συγκλήσεως
Από το 726, ο αυτοκράτορας Λέων Γ’ Ίσαυρος είχε εξαπολύσει συστηματικό διωγμό κατά των ιερών εικόνων. Η εικονομαχία υποστήριζε ότι κάθε εικόνα του Χριστού ή των Αγίων αποτελούσε ειδωλολατρία, παραβίαση της δεύτερης εντολής του Δεκαλόγου. Ο διωγμός κορυφώθηκε επί Κωνσταντίνου Ε’, με την ψευδοσύνοδο της Ιερείας (754) να καταδικάζει την εικονοτιμία.
Το έργο της Συνόδου
Η Σύνοδος αποκατέστησε την προσκύνηση των ιερών εικόνων, διακρίνοντας ωστόσο σαφώς ανάμεσα στη «λατρεία», που αρμόζει μόνο στον Θεό, και στην «τιμητική προσκύνηση», που οφείλεται στις εικόνες. Στηρίχθηκε στα γραπτά του Αγίου Ιωάννου Δαμασκηνού, ο οποίος είχε υπερασπιστεί τις εικόνες με τρεις λόγους «πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας».
Το επιχείρημα ήταν χριστολογικό: αφού ο Λόγος ενανθρώπησε και έγινε ορατός, μπορεί και να εικονιστεί. Η άρνηση της εικονογραφίας ισοδυναμεί με άρνηση της ενανθρωπήσεως.
Η ιστορική σημασία
Η Ζ’ Οικουμενική Σύνοδος αποτελεί την τελευταία αναγνωρισμένη από όλη την Ορθοδοξία Οικουμενική Σύνοδο. Η οριστική «Αναστήλωσις των Εικόνων» έγινε το 843 επί αυτοκράτειρας Θεοδώρας και εορτάζεται ως Κυριακή της Ορθοδοξίας την πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.