Άγιον Όρος και η ιδιαίτερη κανονική του θέση

Το Άγιον Όρος δεν είναι αυτοκέφαλη Εκκλησία με τη συνήθη έννοια, αλλά αποτελεί μοναστική πολιτεία με ιδιαίτερη κανονική θέση: αυτοδιοίκητη αλλά κανονικά εξαρτημένη από το Οικουμενικό Πατριαρχείο.

Η ίδρυση του Αθωνικού μοναχισμού

Ο μοναχισμός στον Άθωνα εμφανίζεται από τον 8ο-9ο αιώνα ως κοινοβιακή και αναχωρητική παρουσία. Καθοριστική στιγμή είναι η ίδρυση της Μονής Μεγίστης Λαύρας από τον Άγιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη (963) με τη χορηγία του αυτοκράτορα Νικηφόρου Φωκά. Σταδιακά ιδρύθηκαν οι είκοσι κυρίαρχες μονές που αποτελούν μέχρι σήμερα την Αθωνική Πολιτεία.

Τα ιστορικά τυπικά

Η αυτονομία και ο εσωτερικός κανονισμός του Αγίου Όρους ρυθμίζονται από ιστορικά αυτοκρατορικά «τυπικά» (καταστατικά κείμενα): τον «Τράγο» του Ιωάννη Α’ Τσιμισκή (972), το Τυπικόν του Κωνσταντίνου Θ’ Μονομάχου (1045), και άλλα. Η Ιερά Κοινότης (αντιπροσωπευτικό σώμα των είκοσι μονών) και η Ιερά Επιστασία (τετραμελής εκτελεστική επιτροπή υπό τον Πρωτεπιστάτη) διοικούν την περιοχή.

Σχέση με το Οικουμενικό Πατριαρχείο

Παρά την αυτοδιοίκηση, το Άγιον Όρος ανήκει κανονικά στη δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης μνημονεύεται σε όλες τις λατρευτικές πράξεις και είναι αρμόδιος για τα κανονικά ζητήματα. Όλοι οι μοναχοί, ανεξάρτητα από εθνική προέλευση, οφείλουν κανονική υπακοή στο Φανάρι.

Σχέση με το ελληνικό κράτος

Με τη συνθήκη του Λονδίνου (1913) και κυρίως το Σύνταγμα του 1927 και το σημερινό Σύνταγμα της Ελλάδος (άρθρο 105), το Άγιον Όρος αποτελεί αυτοδιοίκητο τμήμα του ελληνικού κράτους. Η ελληνική κυριαρχία ασκείται μέσω του Διοικητή του Αγίου Όρους με έδρα τις Καρυές. Διατηρούνται ιστορικά προνόμια όπως ο αποκλεισμός των γυναικών (Άβατον) και η ισχύς της ιουλιανής ημερολόγησης σε όλες τις μονές.