Πέρα από τις τρεις μείζονες βαθμίδες — Διάκονος, Πρεσβύτερος, Επίσκοπος — η ορθόδοξη Εκκλησία διατηρεί δύο κατώτερους κλήρους: τον αναγνώστη και τον υποδιάκονο. Η ένταξη γίνεται όχι με χειροτονία αλλά με χειροθεσία, μια διαφορετικού βαθμού ιερουργική πράξη.
Η ιστορική προέλευση
Στην πρώιμη Εκκλησία υπήρχαν περισσότεροι κατώτεροι κλήροι: ψάλτες, πυλωροί, εξορκιστές. Σταδιακά οι περισσότεροι ενσωματώθηκαν ή έπαψαν να λειτουργούν ως αυτοτελείς βαθμοί. Σήμερα ο αναγνώστης και ο υποδιάκονος αποτελούν τα δύο στάδια από τα οποία περνά συνήθως ο υποψήφιος κληρικός πριν τη διακονία.
Ο αναγνώστης
Ο αναγνώστης είναι ο πρώτος βαθμός εισόδου στον κλήρο. Η χειροθεσία τελείται εκτός ιερού βήματος και αναθέτει το χάρισμα της ανάγνωσης των ιερών γραμμάτων στη σύναξη. Πρακτικά, ο αναγνώστης αναγινώσκει τον Απόστολο, βοηθεί τον ιερέα στις ακολουθίες, αναγινώσκει τις προφητείες κατά τους εσπερινούς. Η λειτουργική του ενδυμασία είναι το στιχάριο.
Ο υποδιάκονος
Ο υποδιάκονος είναι ο επόμενος βαθμός. Η χειροθεσία τελείται μέσα στο ιερό βήμα και του παραχωρείται το οράριο, που τοποθετείται διασταυρωμένα στους ώμους — διαφορετικά από τον διάκονο που το φέρει στον αριστερό ώμο. Ο υποδιάκονος βοηθεί τον ιερέα και τον επίσκοπο, φυλάσσει τα ιερά σκεύη, προετοιμάζει το νιπτήρα.
Σήμερα και η εκκλησιολογική σημασία
Η διατήρηση των κατώτερων κλήρων δηλώνει ότι ολόκληρος ο λαός έχει λειτουργικό ρόλο. Δεν υπάρχει στεγανός χωρισμός μεταξύ κλήρου και λαϊκών· υπάρχουν διαβαθμισμένοι ρόλοι, με τον λαϊκό να εισέρχεται σταδιακά στη λειτουργική διακονία. Σε πολλές ενορίες, ο αναγνώστης παραμένει σε αυτή τη βαθμίδα δια βίου, υπηρετώντας πιστά την τοπική κοινότητα.