Η ορθόδοξη παράδοση δεν διστάζει να μιλήσει για την ύπαρξη των δαιμόνων. Δεν τους θεωρεί όμως ισόρροπους με τον Θεό, ούτε τους μετατρέπει σε μυθολογικούς εχθρούς που στοιχειώνουν τη συνείδηση του πιστού. Η δαιμονολογία της Εκκλησίας είναι σοβαρή, σαφής και ταυτόχρονα αποκλιμακωμένη: οι δαίμονες υπάρχουν, δρουν, αλλά είναι ηττημένοι.
Η πτώση των αγγέλων
Πριν τη δημιουργία του ορατού κόσμου, μερίδα του αγγελικού κόσμου αποστάτησε από τον Θεό. Η Γραφή και η πατερική παράδοση παρουσιάζουν τον Εωσφόρο ως τον επικεφαλής αυτής της πτώσεως: από φωτεινό άγγελο που έλαβε το όνομα «εωσφόρος», δηλαδή φως-φέρων, εξέπεσε λόγω υπερηφανείας και παρέσυρε μαζί του τάγμα αγγέλων.
Η πτώση τους είναι οριστική και μη αναστρέψιμη. Δεν υπάρχει για τους δαίμονες μετάνοια όπως για τον άνθρωπο, διότι η αγγελική φύση δεν αλλάζει γνώμη μέσα στον χρόνο όπως η δική μας· η επιλογή τους έγινε μια φορά και μένει.
Η δράση των δαιμόνων
Οι δαίμονες δεν είναι παντογνώστες ούτε παντοδύναμοι. Δεν διαβάζουν τις σκέψεις μας — αυτό ανήκει μόνο στον Θεό. Δρουν όμως δια των λογισμών, προτείνοντας, παρακινώντας, συσκοτίζοντας. Στις πατερικές αναλύσεις, και ιδιαιτέρως στον Ευάγριο, τον Διάδοχο Φωτικής και τον Μάξιμο, η νηπτική ζωή είναι τέχνη διακρίσεως: ο πιστός μαθαίνει να αναγνωρίζει ποιος λογισμός έρχεται από τον Θεό, ποιος από τον εαυτό του, ποιος από τον εχθρό.
Η μεγαλύτερη τακτική των δαιμόνων δεν είναι η εμφανής επίθεση, αλλά η συγκάλυψη. Παρουσιάζουν την υπερηφάνεια ως αρετή, την κατάκριση ως ζήλο, την απελπισία ως ταπείνωση. Έτσι, η νηπτική παράδοση επιμένει στη σπουδαιότητα του πνευματικού πατρός και της ταπεινώσεως ως ασφαλιστικής δικλείδας.
Η νίκη του Χριστού
Η ορθόδοξη παράδοση δεν θεωρεί τον αγώνα κατά των δαιμόνων ισόρροπο. Ο Χριστός με τον Σταυρό και την Ανάστασή του τους έχει νικήσει οριστικά. Ο πιστός μετέχει σε αυτή τη νίκη μέσα από τα μυστήρια, την προσευχή και τη ζωή της Εκκλησίας. Δεν ζει σε φόβο, αλλά σε νηφάλια εγρήγορση. Ο διάβολος δαγκώνει σαν λυσσασμένος σκύλος δεμένος με αλυσίδα — μπορεί να βλάψει μόνο όσους πλησιάζουν ασκόπως.