Η ελεημοσύνη είναι από τις πιο κεντρικές πράξεις της χριστιανικής ζωής. Δεν είναι όμως μόνο το τι δίνει κανείς, αλλά και το πώς. Η Γραφή και οι Πατέρες επιμένουν ότι ο τρόπος κρίνει την πράξη: η αγάπη και η καλοσύνη είναι εκείνες που μετατρέπουν μια υλική παροχή σε πραγματική ελεημοσύνη. Όταν η ελεημοσύνη εξευτελίζει τον λαμβάνοντα, χάνει τον χαρακτήρα της αρετής και γίνεται μάλλον πράξη ισχύος ή αυτοδικαίωσης.
Ο τρόπος κρίνει την πράξη
Στην Α΄ προς Κορινθίους ο απόστολος Παύλος γράφει: «κἂν παραδῶ τὸ σῶμά μου ἵνα καυθήσωμαι, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδὲν ὠφελοῦμαι». Ακόμη και η πιο ριζική αυτοπροσφορά, αν δεν πηγάζει από αγάπη, είναι κενή. Το ίδιο πνεύμα διαπνέει και τη Β΄ Κορινθίους: «ἱλαρὸν γὰρ δότην ἀγαπᾷ ὁ Θεός». Δεν αρκεί να δώσει κανείς· πρέπει να δώσει πρόθυμα, με ιλαρότητα, όχι με λύπη ή ανάγκη. Ο τρόπος, δηλαδή η εσωτερική διάθεση, είναι αυτός που δίνει στην πράξη την αξία της. Γι’ αυτό και ο Κύριος προστατεύει την ελεημοσύνη από την υποκρισία: «μὴ γνώτω ἡ ἀριστερά σου τί ποιεῖ ἡ δεξιά σου» (Ματθ. 6,3). Η κρυφότητα δεν είναι φοβία αλλά μέσο να μείνει η πράξη καθαρή, στραμμένη μόνο στον Θεό και στον πλησίον.
Η ελεημοσύνη στην Παλαιά Διαθήκη
Η διδασκαλία αυτή δεν είναι καινούργια. Οι Παροιμίες διδάσκουν ότι όποιος ελεεί φτωχό δανείζει στον Θεό (πρβλ. Παροιμ. 19,17) και ότι ο ελεήμων άνθρωπος ευλογείται (πρβλ. Παροιμ. 22,9). Ο Σειράχ συνδέει την ελεημοσύνη με τη συγχώρηση των αμαρτιών: η ελεημοσύνη σβήνει φλόγα αμαρτιών (πρβλ. Σοφ. Σειρὰχ 3,30) και αφιερώνει ολόκληρο κεφάλαιο στη σοφή διαχείριση του πλούτου για τον πλησίον (κεφ. 29). Ο Τωβίτ προτρέπει τον γιο του να δίνει με αναλογία και να μην αποστρέφει το πρόσωπο από κανέναν φτωχό (Τωβὶτ 4,7-11). Ο προφήτης Ησαΐας, τέλος, περιγράφει την αληθινή νηστεία ως μοίρασμα του ψωμιού με τον πεινασμένο: «διάθρυπτε πεινῶντι τὸν ἄρτον σου» (Ἠσ. 58,7). Η προφητική φωνή δεν ζητά μόνο την υλική παροχή αλλά το σπάσιμο του άρτου με συμπόνια, ως πράξη αλληλεγγύης που θεραπεύει και τον δότη.
Η τελική κρίση ως κρίση επί της ελεημοσύνης
Στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, ο Χριστός περιγράφει την Τελική Κρίση με όρους ελεημοσύνης: «ἐπείνασα καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν» (Ματθ. 25,35). Ο Υιός του ανθρώπου δεν ρωτά για θεολογικές γνώσεις ή θρησκευτικές επιδόσεις, αλλά για το αν ο πιστός έδωσε τροφή, νερό, φιλοξενία, ένδυση, επίσκεψη στον ασθενή και στον φυλακισμένο. Η ελεημοσύνη δεν είναι προαιρετική πολυτέλεια, αλλά το κριτήριο της σχέσης μας με τον ίδιο τον Χριστό. Όποιος την παραλείπει, αποδεικνύει ότι δεν αναγνώρισε τον Κύριο «ἐν τοῖς ἐλαχίστοις». Η αδιαφορία απέναντι στον φτωχό Λάζαρο στην παραβολή (Λουκ. 16,19-31) δεν ήταν ενεργητική κακία, αλλά παράλειψη· και όμως έκρινε την αιωνιότητα του πλουσίου. Η ελεημοσύνη, λοιπόν, δεν είναι μία αρετή ανάμεσα σε άλλες, αλλά η μορφή που παίρνει η αγάπη μέσα στην ιστορία.
Όταν η ελεημοσύνη εξευτελίζει, παύει να είναι αρετή
Εδώ βρίσκεται η πιο λεπτή πτυχή. Η ελεημοσύνη που ταπεινώνει τον λαμβάνοντα, που τον κάνει να νιώθει μειονεκτικά, που τον εκθέτει ή τον χρησιμοποιεί για επίδειξη, χάνει την ουσία της. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος στις ομιλίες του περί ελεημοσύνης και στη σειρά «Περὶ Λαζάρου» τονίζει ότι ο φτωχός δεν είναι αντικείμενο, αλλά εικόνα Θεού που πρέπει να τιμάται. Ο Μέγας Βασίλειος, στα έργα του «Ἐν λιμῷ καὶ αὐχμῷ» και «Πρὸς τοὺς πλουτοῦντας», καταγγέλλει εκείνους που δίνουν με περιφρόνηση ή που θεωρούν τον πλούτο αποκλειστικά δικό τους, ενώ στους «Ὅρους κατὰ πλάτος» οργανώνει την κοινοβιακή φιλανθρωπία ως διακονία, όχι ως ελεημοσύνη κυρίου προς δούλο. Η ίδρυση της Βασιλειάδας επί της επισκοπείας του, ενός οργανωμένου πτωχοκομείου και νοσοκομείου, δείχνει ότι η φροντίδα του πλησίον πρέπει να γίνεται με δομές που σέβονται την αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος στον λόγο του «Περὶ φιλοπτωχίας» επιμένει ότι η αγάπη προς τον φτωχό είναι αγάπη προς τον Χριστό, και ότι κάθε πράξη που εξευτελίζει τον αδελφό είναι βλασφημία εναντίον του Δεσπότη. Ο άγιος Ιωάννης ο Ελεήμων, Πατριάρχης Αλεξανδρείας (610-619), έμεινε στην παράδοση ως πρόσωπο που ενσάρκωσε αυτή τη διακριτική και σεβάσμια ελεημοσύνη.
Ελεημοσύνη, δικαιοσύνη, φιλανθρωπικός ακτιβισμός
Η ελεημοσύνη δεν ταυτίζεται ούτε με τη δικαιοσύνη ούτε με τον φιλανθρωπικό ακτιβισμό. Η δικαιοσύνη αφορά την αποκατάσταση δομικών αδικιών· ο ακτιβισμός μπορεί να είναι οργανωμένος αλλά απρόσωπος. Η ελεημοσύνη είναι προσωπική συνάντηση, καρπός αγάπης, που δεν υποκαθιστά τη δικαιοσύνη αλλά την τροφοδοτεί. Ο Ζακχαίος, όταν μετανόησε, δεν έδωσε απλώς ελεημοσύνη αλλά αποκατέστησε την αδικία τετραπλάσια (Λουκ. 19,8)· η πράξη του ήταν καρπός μετανοίας, όχι εξαγορά. Η Ταβιθά, η Δορκάς, διακονούσε με έργα αγάπης και ελεημοσύνης (Πράξ. 9,36), χωρίς να επιδιώκει δημόσιο έπαινο. Έτσι η ελεημοσύνη γίνεται γέφυρα μεταξύ της προσωπικής ευθύνης και της κοινωνικής δικαιοσύνης, χωρίς να χάνει τον χαρακτήρα της.
Πρακτική διάκριση: ο ζητιάνος, τα ναρκωτικά, η «σωστή» χρήση
Τι κάνουμε μπροστά σε έναν ζητιάνο που μπορεί να χρησιμοποιήσει τα χρήματα για ναρκωτικά; Δεν υπάρχει κανόνας απαγόρευσης που να λύνει το πρόβλημα. Η διάκριση είναι η πυξίδα. Η άρνηση κάθε βοήθειας από φόβο κατάχρησης θα ήταν σκληρότητα· η αδιάκριτη παροχή χρημάτων μπορεί να βλάψει. Ο πιστός καλείται να δώσει ό,τι μπορεί με αγάπη: τροφή, ρούχο, συνομιλία, κατεύθυνση σε δομές. Η κρίση για την «ορθή» χρήση δεν μας ανήκει απόλυτα. Ο Θεός δεν ζητά να γίνουμε ελεγκτές της ζωής του άλλου, αλλά μάρτυρες της αγάπης Του. Όταν η προσφορά γίνεται με σεβασμό και προσοχή, ακόμη και αν ο λαμβάνων την καταχραστεί, ο δότης δεν χάνει την αρετή του, γιατί έδωσε με καθαρή καρδιά. Η αληθινή ελεημοσύνη δεν είναι συναλλαγή ούτε επένδυση, αλλά ευγνωμοσύνη προς τον Θεό που μας έδωσε τα πάντα.
Ἀντὶ ἐπιλόγου
Η ελεημοσύνη με αγάπη και καλοσύνη είναι η πιο απτή μορφή της χριστιανικής ελπίδας. Δεν σώζει ως έργο αλλά ως έκφραση πίστης που ενεργείται δι’ αγάπης. Όταν δίνουμε χωρίς να ταπεινώνουμε, όταν κρύβουμε το αριστερό από το δεξί, όταν αναγνωρίζουμε τον Χριστό στο πρόσωπο του φτωχού, τότε η πράξη μας γίνεται λειτουργία. Ο φτωχός δεν είναι αντικείμενο της αρετής μας αλλά αδελφός· και ο τρόπος που τον πλησιάζουμε κρίνει αν η πράξη μας είναι ελεημοσύνη ή απλώς εκτόνωση ενοχής. Ας θυμόμαστε ότι στην Τελική Κρίση δεν θα ρωτηθούμε πόσα δώσαμε, αλλά αν αγαπήσαμε.