Στην ορθόδοξη εκκλησιολογία, ο επίσκοπος δεν είναι διοικητικός αξιωματούχος. Είναι το θεολογικό κέντρο της τοπικής Εκκλησίας — εκείνο γύρω από το οποίο η Ευχαριστία γίνεται πραγματική Εκκλησία.
Η αποστολική διαδοχή
Ο επίσκοπος συνδέει την κοινότητα με τους Αποστόλους. Μέσω της αδιάκοπης χειροτονικής αλυσίδας, η ορθόδοξη Εκκλησία διατηρεί ζώσα συνέχεια από την ημέρα της Πεντηκοστής. Δεν πρόκειται απλώς για ιστορική σύνδεση αλλά για σακραμενταλική παρουσία της αρχικής αποστολικής εξουσίας.
Εικόνα του Χριστού
Στην ευχαριστιακή σύναξη, ο επίσκοπος προεστώς εικονίζει τον Χριστό. Ο Άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας στις επιστολές του (β’ αιώνα) υπογραμμίζει ότι «όπου ο επίσκοπος, εκεί και η καθολική Εκκλησία». Η Λειτουργία τελείται «εις τύπον και τόπον Χριστού», και ο επίσκοπος έχει αυτόν τον ρόλο.
Διδασκαλία
Ο επίσκοπος είναι κατεξοχήν διδάσκαλος της κοινότητας. Η ευθύνη του δεν περιορίζεται στη διοίκηση — είναι θεματοφύλακας της δογματικής ορθότητας. Στην Ορθοδοξία, οι σύνοδοι των επισκόπων εκφέρουν αυθεντικά την πίστη της Εκκλησίας, ενώ ταυτόχρονα η συνείδηση του πιστού λαού επικυρώνει τις αποφάσεις τους.
Τα τρία λειτουργικά
Ο επίσκοπος μόνος μπορεί να χειροτονήσει πρεσβυτέρους και διακόνους, να καθαγιάσει το άγιο μύρο και να ιδρύσει νέους ναούς. Τα δικαιώματα αυτά δεν είναι προνόμια — είναι έκφραση της θέσης του ως κέντρου ενότητας.
Στην εποχή μας, η μεγέθυνση των μητροπολιτικών περιφερειών έχει απομακρύνει τη σχέση επισκόπου-ποιμνίου από την προτεραιότητα των πρώτων αιώνων. Η ορθόδοξη αναζήτηση όμως παραμένει: πώς να αποκατασταθεί η ζωντανή σχέση επισκόπου και λαού, που είναι θεμέλιο της εκκλησιαστικής ζωής.