Στην ορθόδοξη εκκλησιολογία ο πρεσβύτερος — κοινώς ιερέας — δεν λειτουργεί αυτόνομα. Η ιεροσύνη του είναι παράγωγη: τελεί τα μυστήρια κατ’ εντολήν και επ’ ονόματι του επισκόπου του οποίου εκπροσωπεί στην ενορία.
Η σύνδεση με τον επίσκοπο
Στους πρώτους αιώνες, ο επίσκοπος ήταν προεστώς όλων των ενοριών της πόλης του. Καθώς όμως οι κοινότητες πληθύνθηκαν, οι πρεσβύτεροι ανέλαβαν την ευθύνη των επιμέρους ενοριών ως τοποτηρητές του επισκόπου. Στη Θεία Λειτουργία, η μνημόνευση του επισκόπου από τον ιερέα δεν είναι τυπικότητα — είναι θεολογική αναγκαιότητα. Χωρίς αυτή τη σύνδεση, η Λειτουργία δεν είναι έγκυρη.
Καθήκοντα
Ο πρεσβύτερος τελεί τα μυστήρια — Βάπτισμα, Χρίσμα, Θεία Ευχαριστία, Εξομολόγηση, Ευχέλαιο, Γάμο. Δεν τελεί όμως τη χειροτονία ούτε τον αγιασμό του μύρου — δικαιώματα του επισκόπου. Πέρα από τα μυστήρια, διακονεί τον λαό με κήρυγμα, κατήχηση και πνευματική καθοδήγηση.
Η εξομολόγηση
Στην εξομολόγηση ο πρεσβύτερος φέρει ιδιαίτερη ευθύνη. Δεν κρίνει τον πιστό — γίνεται ιατρός και διακονεί τη συμφιλίωση με τον Θεό. Η πνευματική πατρότητα απαιτεί διάκριση, ανθρωπιά και σαφή θεολογική παιδεία.
Έγγαμη και άγαμη ιεροσύνη
Σε αντίθεση με τη ρωμαιοκαθολική παράδοση, η ορθόδοξη Εκκλησία επιτρέπει σε έγγαμους άνδρες να χειροτονούνται πρεσβύτεροι. Ο επίσκοπος όμως χειροτονείται μόνο από άγαμους ή χήρους. Οι έγγαμοι ιερείς ζουν ανάμεσα στα προβλήματα της οικογένειας και έτσι κατανοούν βαθύτερα τις δυσκολίες των ενοριτών τους.
Η ιεροσύνη του πρεσβυτέρου επομένως είναι ταυτόχρονα ιεραρχική (συνδεμένη με τον επίσκοπο) και ποιμαντική (στραμμένη στους πιστούς της ενορίας).