Η μονομερής προσθήκη του «Filioque» — δηλαδή «καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ» — στο Σύμβολο της Πίστεως από τη δυτική Εκκλησία αποτελεί μία από τις βαθύτερες δογματικές διαφωνίες που οδήγησαν στο σχίσμα του 1054.
Το ιστορικό
Το Σύμβολο όπως διαμορφώθηκε στις Οικουμενικές Συνόδους της Νικαίας (325) και Κωνσταντινουπόλεως (381) ομολογεί ότι το Άγιο Πνεύμα «εκπορεύεται εκ του Πατρός». Στην Ισπανία του 6ου αιώνα προστέθηκε «και εκ του Υιού», αρχικά για αντιαρειανικούς λόγους. Σταδιακά διαδόθηκε στη Δύση και επικυρώθηκε επίσημα στη Ρώμη το 1014.
Η ορθόδοξη ένσταση
Η ορθόδοξη Εκκλησία απορρίπτει την προσθήκη για δύο λόγους. Πρώτος, κανονικός: καμία τοπική Εκκλησία δεν μπορεί μονομερώς να αλλάξει το κείμενο μιας Οικουμενικής Συνόδου. Δεύτερος, θεολογικός: η εκπόρευση «εκ Πατρός και Υιού» συγχέει τις υποστατικές ιδιότητες των προσώπων της Τριάδας.
Η πατερική θεολογία
Σύμφωνα με τους Καππαδόκες Πατέρες και αργότερα τον Άγιο Φώτιο, ο Πατήρ είναι η μοναδική «πηγή» της Θεότητας. Ο Υιός γεννάται και το Πνεύμα εκπορεύεται — δύο διαφορετικές υποστατικές σχέσεις, και οι δύο μόνο από τον Πατέρα. Η παλαμική θεολογία διακρίνει την υποστατική εκπόρευση από την ενεργειακή αποστολή του Πνεύματος «διά του Υιού», η οποία είναι αποδεκτή ως πατερική γλώσσα.
Σημερινή κατάσταση
Σύγχρονοι θεολόγοι και των δύο πλευρών αναγνωρίζουν ότι το ζήτημα δεν είναι απλή λεκτική διαφορά. Παραμένει ωστόσο σημείο διαλόγου, ως μέρος της αναζήτησης ενότητας ανάμεσα στις διηρημένες χριστιανικές παραδόσεις.