Το Σχίσμα του 1054 αποτελεί την επίσημη έναρξη της διαίρεσης Ανατολής και Δύσης, αν και η πραγματική απομάκρυνση είχε ξεκινήσει αιώνες νωρίτερα.
Τα βαθύτερα αίτια
Το σχίσμα δεν ήταν αποτέλεσμα μιας μόνο διαφωνίας αλλά αργής αποξένωσης που περιλάμβανε:
α) Πολιτισμικά: η Δύση εκλατινίστηκε ολοκληρωτικά μετά τις βαρβαρικές επιδρομές, ενώ η Ανατολή διατήρησε την ελληνική παιδεία.
β) Πολιτικά: η ίδρυση της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας του Καρλομάγνου (800) δημιούργησε ανταγωνιστικό πόλο εξουσίας απέναντι στο Βυζάντιο.
γ) Θεολογικά: η σταδιακή υιοθέτηση του Filioque στα δυτικά Σύμβολα Πίστεως (από τον 6ο αι. στην Ισπανία, στη Ρώμη επί Βενεδίκτου Η’ το 1014).
δ) Εκκλησιολογικά: οι αυξανόμενες μονοκρατορικές αξιώσεις της Ρώμης μετά τις γρηγοριανές μεταρρυθμίσεις του 11ου αιώνα.
Τα γεγονότα του 1054
Ο Πάπας Λέων Θ’ απέστειλε στην Κωνσταντινούπολη πρεσβεία υπό τον καρδινάλιο Ουμβέρτο της Σίλβα Κάντιδας. Ο Πατριάρχης Μιχαήλ Κηρουλάριος αρνήθηκε να τους δεχθεί, αμφισβητώντας τη νομιμότητα της πρεσβείας (καθώς ο Πάπας είχε ήδη αποθάνει). Στις 16 Ιουλίου 1054, ο Ουμβέρτος εισήλθε στην Αγία Σοφία κατά τη Θεία Λειτουργία και απέθεσε στην Αγία Τράπεζα τόμο αναθεματισμού του Πατριάρχη. Ο Κηρουλάριος ανταπέδωσε με σύνοδο που αναθεμάτισε τους παπικούς λεγάτους.
Η σταδιακή εδραίωση
Παρά την έντονη ρήξη, τα γεγονότα του 1054 δεν θεωρήθηκαν αμέσως τελικά. Η πραγματική και ευρύτερη ρήξη παγιώθηκε με την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως από τους Σταυροφόρους της Δ’ Σταυροφορίας (1204), η οποία δημιούργησε ανεπούλωτο τραύμα στη συλλογική μνήμη της Ορθοδοξίας.
Η άρση των αναθεματισμών (1965)
Το 1965, ο Πάπας Παύλος ΣΤ’ και ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας ήραν αμοιβαία τους αναθεματισμούς του 1054, χωρίς ωστόσο αυτή η πράξη να αποκαθιστά τη μυστηριακή κοινωνία.