Ο Σταυρός βρίσκεται στο κέντρο της χριστιανικής πίστης. Όμως ο τρόπος με τον οποίο τον ερμηνεύει η ορθόδοξη παράδοση διαφέρει αισθητά από νεότερες δυτικές σχηματοποιήσεις. Δεν είναι πρωτίστως δικανική πληρωμή, δεν είναι ικανοποίηση οργής, αλλά υπέρβαση του θανάτου με την αυτοπροσφορά της αγάπης του Θεού.
Όχι τιμωρητική ικανοποίηση
Στη μεσαιωνική Δύση αναπτύχθηκε σταδιακά η θεωρία της δικανικής ικανοποιήσεως: ο Θεός Πατέρας απαιτούσε τιμωρία για την προσβολή της θείας τιμής, και ο Υιός αναλάμβανε αυτή την ποινή στη θέση του ανθρώπου. Η ορθόδοξη παράδοση, χωρίς να αρνείται τις βιβλικές εικόνες της θυσίας, αντιστέκεται σε μια εικόνα Θεού που χρειάζεται αίμα για να συμφιλιωθεί με τον άνθρωπο.
Ο Πατήρ δεν τιμωρεί τον Υιό. Ο Υιός παραδίδεται οικειοθελώς — και ο Πατήρ τον συμπαραδίδει επειδή ο ίδιος ο Υιός το θέλει. Η Αγία Τριάδα ολόκληρη δρα συντονισμένα στη σωτηρία: Πατήρ που στέλνει, Υιός που σαρκώνεται και σταυρώνεται, Πνεύμα που αναζωογονεί.
Νίκη επί του θανάτου
Στους ορθόδοξους Πατέρες — και ιδιαιτέρως στους Καππαδόκες, τον Αθανάσιο και τον Χρυσόστομο — ο Σταυρός είναι η μάχη όπου ο Χριστός νικά τον θάνατο όχι αποφεύγοντάς τον αλλά καταδυόμενος μέσα του. Ο θάνατος, που εισήλθε στην ανθρωπότητα μέσω της αμαρτίας, διαλύεται από μέσα όταν ο αθάνατος Λόγος αποδέχεται να γίνει νεκρός.
Έτσι, ο Σταυρός είναι αδιαχώριστος από την Ανάσταση. Δεν τελειώνει στο πάθος. Στη λειτουργική γλώσσα της Εκκλησίας ψάλλεται ως «ζωηφόρος» και «αναστάσιμος».
Η συμμετοχή του ανθρώπου
Η θεολογία του Σταυρού δεν είναι θεωρητική. Καλεί τον πιστό σε μετοχή. Ο χριστιανός βαπτίζεται στον θάνατο και την Ανάσταση του Χριστού· σηκώνει τον δικό του σταυρό, δηλαδή την οικειοθελή υποταγή στο θέλημα του Θεού· και πεθαίνοντας στο εγωιστικό «εγώ» γεννάται στην αληθινή ζωή. Ο Σταυρός είναι ο δρόμος προς τη χαρά, και η Ανάσταση δεν εξηγείται χωρίς αυτόν.