Η συνέργεια αποτελεί κεντρική κατηγορία της ορθόδοξης σωτηριολογίας. Δηλώνει ότι η σωτηρία του ανθρώπου είναι ταυτοχρόνως δωρεά της θείας χάριτος και αποτέλεσμα της ελεύθερης ανθρώπινης συμμετοχής. Δεν αρκεί η χάρη χωρίς τη συγκατάθεσή μας, ούτε αρκούν τα έργα μας χωρίς τη χάρη.
Πέρα από τα ακρότατα
Στην ιστορία της θεολογίας εμφανίστηκαν δύο ακραίες προσεγγίσεις. Η μία αποδίδει τα πάντα στην ανθρώπινη ελευθερία και προσπάθεια — κάτι που η Εκκλησία απέρριψε ως πελαγιανισμό. Η άλλη αποδίδει τα πάντα στη χάρη του Θεού, σε σημείο που η ανθρώπινη ελευθερία να γίνεται είτε ψευδαίσθηση είτε απλό όργανο — προσέγγιση που αναπτύχθηκε σε ακραίες εκδοχές της δυτικής παραδόσεως.
Η ορθόδοξη οδός είναι η μέση. Ο Θεός σώζει· αλλά δεν σώζει χωρίς τη συγκατάθεση του ανθρώπου. Η θεία χάρη προηγείται, παρακινεί, καλεί, ενισχύει — όμως δεν εξαναγκάζει. Όπως διατυπώνεται στους Πατέρες, η χάρη χτυπά τη θύρα της καρδιάς, αλλά την ανοίγει ο άνθρωπος.
Η εικόνα του πλοίου
Παραδοσιακά οι Πατέρες περιγράφουν τη συνέργεια με την εικόνα ενός πλοίου στη θάλασσα. Ο άνεμος του Θεού φυσά πάντα προς τη σωστή κατεύθυνση. Όμως ο ναυτικός πρέπει να σηκώσει τα πανιά. Δεν είναι ο ναυτικός που κινεί το πλοίο — είναι ο άνεμος. Αλλά χωρίς τα ανοιγμένα πανιά, ο άνεμος περνά και δεν μεταφέρει το πλοίο πουθενά.
Έτσι, το ανθρώπινο μέρος δεν είναι αμελητέο, ούτε όμως κυρίαρχο. Είναι απλά η αναγκαία δεκτικότητα, η ταπεινή συγκατάθεση που επιτρέπει στη χάρη να ενεργήσει.
Η ασκητική διάσταση
Η συνέργεια είναι η θεολογική βάση όλης της ασκητικής παραδόσεως. Νηστεία, προσευχή, ελεημοσύνη, μετάνοια — όλα αυτά δεν είναι έργα που «κερδίζουν» τη σωτηρία. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος ανοίγει την ύπαρξή του στη χάρη. Είναι το άνοιγμα των πανιών.
Η Παναγία αποτελεί το υπόδειγμα της τέλειας συνέργειας. Στον ευαγγελισμό, με το «γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου», συνεργεί ελεύθερα στο σχέδιο του Θεού. Δεν εξαναγκάζεται· συγκατατίθεται. Και έτσι γίνεται η μητέρα του Λόγου.