Η Σύνοδος Φερράρας-Φλωρεντίας αποτέλεσε την τελευταία και σοβαρότερη απόπειρα ένωσης Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας πριν την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως.
Το ιστορικό πλαίσιο
Στις αρχές του 15ου αιώνα, η Βυζαντινή αυτοκρατορία βρισκόταν σε απελπιστική κατάσταση. Οι Οθωμανοί είχαν περικυκλώσει την Κωνσταντινούπολη και η μόνη ελπίδα σωτηρίας έμοιαζε να είναι η στρατιωτική βοήθεια της Δύσης. Ως αντάλλαγμα, η Δύση απαιτούσε εκκλησιαστική ένωση. Ο αυτοκράτορας Ιωάννης Η’ Παλαιολόγος ενέκρινε τη συμμετοχή σε σύνοδο.
Η διεξαγωγή
Η Σύνοδος ξεκίνησε στη Φερράρα (1438) και μεταφέρθηκε λόγω επιδημίας πανώλους στη Φλωρεντία. Συμμετείχαν ο αυτοκράτορας, ο Πατριάρχης Ιωσήφ Β’, και περίπου 700 ορθόδοξοι. Συζητήθηκαν τέσσερα κύρια θέματα: το Filioque, τα άζυμα στη Θεία Ευχαριστία, το Καθαρτήριο πυρ, και το πρωτείο του Πάπα.
Πρωταγωνιστής της ορθόδοξης πλευράς υπήρξε ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός, μητροπολίτης Εφέσου, που αρνήθηκε σθεναρά να υπογράψει. Από τη δυτική πλευρά, ο Βησσαρίων (πρώην μητροπολίτης Νικαίας, που αργότερα προσχώρησε στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία και ονομάστηκε καρδινάλιος) και ο Ισίδωρος Κιέβου τάχθηκαν υπέρ της ένωσης.
Ο Όρος της Ενώσεως (1439)
Στις 6 Ιουλίου 1439 υπογράφηκε στη Φλωρεντία ο Όρος της Ενώσεως, με τον οποίο οι Ορθόδοξοι εκπρόσωποι αποδέχονταν ουσιαστικά τις λατινικές θέσεις. Ο Άγιος Μάρκος ο μόνος δεν υπέγραψε. Αναφέρεται ότι ο Πάπας Ευγένιος Δ’, βλέποντας την υπογραφή να λείπει, αναφώνησε: «Λοιπόν δεν κάναμε τίποτα».
Η απόρριψη από τον λαό
Η Ένωση απορρίφθηκε σχεδόν ομόφωνα από τον ορθόδοξο λαό και κλήρο. Πολλοί από τους υπογράψαντες αργότερα ανακάλεσαν. Στη Ρωσία, ο μητροπολίτης Ισίδωρος που υπέγραψε φυλακίστηκε. Στις 12 Δεκεμβρίου 1452 τελέσθηκε στην Αγία Σοφία ενωτική Λειτουργία, την οποία ο λαός αρνήθηκε. Πέντε μήνες αργότερα, η πόλη έπεσε στους Οθωμανούς (29 Μαΐου 1453), χωρίς η υποσχόμενη δυτική βοήθεια να υλοποιηθεί.