Το Βουλγαρικό Σχίσμα του 1872 αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά εκκλησιαστικά γεγονότα του 19ου αιώνα και ταυτόχρονα μία από τις πιο διαχρονικές κανονικές αποφάσεις της Ορθοδόξου Εκκλησίας: την επίσημη καταδίκη του εθνοφυλετισμού ως αιρέσεως, με συνέπειες που εκτείνονται έως τις μέρες μας.
Ιστορική διαδρομή
Από τα μέσα του 19ου αιώνα, η βουλγαρική εθνική αναγέννηση εκφράσθηκε και ως αίτημα εκκλησιαστικής αυτονομίας απέναντι στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, που θεωρούσαν ως ταυτισμένο με το ελληνικό στοιχείο. Με σουλτανικό φιρμάνι της 28ης Φεβρουαρίου 1870, η Υψηλή Πύλη ίδρυσε τη Βουλγαρική Εξαρχία ως αυτοτελή εκκλησιαστική δομή για τους Βουλγάρους ορθοδόξους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, χωρίς προηγούμενη συνεννόηση με την Κωνσταντινούπολη.
Το φιρμάνι όριζε ότι σε επαρχίες όπου οι βουλγαρικής γλώσσης πιστοί αποτελούσαν τα δύο τρίτα του πληθυσμού, η εκκλησιαστική δικαιοδοσία θα ανήκε στην Εξαρχία — ένα κριτήριο εθνοτικά, όχι κανονικά, καθορισμένο. Η Εξαρχία εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη, σε άμεση αντιπαλότητα με το Πατριαρχείο.
Η Σύνοδος του 1872
Τον Σεπτέμβριο του 1872 ο Πατριάρχης Άνθιμος ΣΤ΄ συγκάλεσε στην Κωνσταντινούπολη Μείζονα Σύνοδο, στην οποία συμμετείχαν επίσης ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Σωφρόνιος, ο Πατριάρχης Αντιοχείας Ιερόθεος, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Κύριλλος και ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Σωφρόνιος. Η Σύνοδος καταδίκασε επισήμως τον εθνοφυλετισμό — δηλαδή τη δομή της Εκκλησίας με βάση την εθνική καταγωγή αντί του τόπου — ως αντικανονικό και αιρετικό:
«Ἀποκρούομεν καὶ καταδικάζομεν τὸν φυλετισμόν, ἤτοι τὰς φυλετικὰς διακρίσεις καὶ τὰς ἐθνικὰς ἔρεις καὶ ζήλους καὶ διχοστασίας ἐν τῇ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίᾳ.»
Η Εξαρχία και όσοι την ακολούθησαν κηρύχθηκαν σχισματικοί.
Η σημασία
Η απόφαση του 1872 διατύπωσε με σαφήνεια την εκκλησιολογική αρχή ότι το έθνος δεν μπορεί να αποτελέσει κριτήριο εκκλησιαστικής δομής: η Εκκλησία είναι μία και η οργάνωσή της οφείλει να είναι τοπική, όχι εθνοτική. Η αρχή αυτή υπήρξε αμυντικός μηχανισμός απέναντι στις πιέσεις του εθνικισμού του 19ου και 20ού αιώνα. Το σχίσμα ήρθη το 1945 με αμοιβαία συμφωνία, και ακολούθησε η αναγνώριση της αυτοκεφαλίας της Βουλγαρικής Εκκλησίας. Η καταδίκη του εθνοφυλετισμού όμως παραμένει ζωντανός κανονικός κανόνας μέχρι σήμερα, ιδιαίτερα στις συζητήσεις περί ορθοδόξου διασποράς.