Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν έχει ένα διοικητικό κέντρο για όλο τον κόσμο. Είναι μία Εκκλησία που αποτελείται από τοπικές Εκκλησίες, ενωμένες στην ίδια πίστη, στα ίδια μυστήρια και στους ίδιους ιερούς κανόνες. Καθεμία εκλέγει τους επισκόπους της και αυτοδιοικείται, ενώ όλες μαζί κοινωνούν από το ίδιο Ποτήριο. Σήμερα οι τοπικές αυτές Εκκλησίες είναι εννέα Πατριαρχεία και, μαζί με αυτά, δεκατέσσερις Αυτοκέφαλες Εκκλησίες που αναγνωρίζονται από όλους. Αν προστεθούν η Εκκλησία της Ουκρανίας και η Εκκλησία της Αμερικής, για τις οποίες δεν υπάρχει κοινή αναγνώριση, ο αριθμός φτάνει τις δεκαέξι.
Τι σημαίνει «αυτοκέφαλη» Εκκλησία
Αυτοκέφαλη λέγεται η Εκκλησία που έχει δική της κεφαλή: η Σύνοδός της εκλέγει τον προκαθήμενο και τους επισκόπους της χωρίς να χρειάζεται την έγκριση άλλης Εκκλησίας. Ο προκαθήμενος μπορεί να φέρει τον τίτλο του Πατριάρχη, του Αρχιεπισκόπου ή του Μητροπολίτη. Ο τίτλος του Πατριάρχη είναι τιμητικός και δεν δίνει μεγαλύτερη εξουσία πάνω στις άλλες Εκκλησίες.
Διαφορετική είναι η αυτόνομη Εκκλησία. Αυτή αυτοδιοικείται, αλλά η εκλογή του προκαθημένου της επικυρώνεται από τη Μητέρα Εκκλησία στην οποία ανήκει. Η αυτοκεφαλία παραχωρείται με επίσημη πράξη, τον Τόμο, και η Ορθοδοξία τη θεωρεί έκφραση της συνοδικότητας και όχι διάσπασης.
Η σειρά των διπτύχων
Οι προκαθήμενοι μνημονεύονται στη Θεία Λειτουργία με ορισμένη σειρά, που ονομάζεται δίπτυχα. Πρώτο είναι το Οικουμενικό Πατριαρχείο, που έχει τα πρεσβεία τιμής. Η θέση του στηρίζεται στον γ΄ κανόνα της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου (381) και στον κη΄ κανόνα της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου (451), που έδωσαν στην Κωνσταντινούπολη, τη «Νέα Ρώμη», τη δεύτερη θέση μετά την παλαιά Ρώμη. Μετά το Σχίσμα του 1054 η Ρώμη δεν βρίσκεται σε κοινωνία με τις ορθόδοξες Εκκλησίες, και έτσι η Κωνσταντινούπολη έμεινε πρώτη μεταξύ ίσων. Η σειρά που ακολουθεί είναι η σειρά των διπτύχων του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
Τα εννέα Πατριαρχεία
| Πατριαρχείο | Έδρα | Αυτοκεφαλία | |
|---|---|---|---|
| 1 | Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως | Κωνσταντινούπολη (Φανάρι) | 4ος–5ος αι. (Σύνοδοι του 381 και του 451) |
| 2 | Πατριαρχείο Αλεξανδρείας | Αλεξάνδρεια | Αποστολική ίδρυση (Απόστολος Μάρκος) |
| 3 | Πατριαρχείο Αντιοχείας | Δαμασκός | Αποστολική ίδρυση (Απόστολοι Πέτρος και Παύλος) |
| 4 | Πατριαρχείο Ιεροσολύμων | Ιερουσαλήμ | Πατριαρχείο από το 451 |
| 5 | Πατριαρχείο Μόσχας | Μόσχα | Πατριαρχείο από το 1589 |
| 6 | Πατριαρχείο Σερβίας | Βελιγράδι | Αυτοκέφαλη το 1219, Πατριαρχείο το 1346, αποκατάσταση το 1920 |
| 7 | Πατριαρχείο Ρουμανίας | Βουκουρέστι | Αυτοκέφαλη το 1885, Πατριαρχείο το 1925 |
| 8 | Πατριαρχείο Βουλγαρίας | Σόφια | Πατριαρχείο το 1953 (αναγνώριση από το Οικουμενικό το 1961) |
| 9 | Πατριαρχείο Γεωργίας | Τιφλίδα | Αρχαία αυτοκεφαλία (αναγνώριση από το Οικουμενικό το 1990) |
Τα τέσσερα πρώτα είναι τα αρχαία Πατριαρχεία της Ανατολής. Μαζί με τη Ρώμη αποτελούσαν την Πενταρχία της πρώτης χιλιετίας. Τα επόμενα πέντε δημιουργήθηκαν αργότερα, καθώς οι λαοί που δέχθηκαν τον χριστιανισμό από το Βυζάντιο απέκτησαν δική τους εκκλησιαστική οργάνωση. Η Σερβική Εκκλησία, για παράδειγμα, έγινε αυτοκέφαλη χάρη στον Άγιο Σάββα, και η Ρωσική μετά από αιώνες ακτινοβολίας της Εκκλησίας του Κιέβου, που γεννήθηκε με τη βάπτιση των Ρως το 988.
Οι άλλες Αυτοκέφαλες Εκκλησίες
| Εκκλησία | Έδρα | Αυτοκεφαλία | |
|---|---|---|---|
| 10 | Εκκλησία της Κύπρου | Λευκωσία | Από την Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο (431) |
| 11 | Εκκλησία της Ελλάδος | Αθήνα | Συνοδικός Τόμος του 1850 |
| 12 | Εκκλησία της Πολωνίας | Βαρσοβία | 1924 |
| 13 | Εκκλησία της Αλβανίας | Τίρανα | 1937 |
| 14 | Εκκλησία Τσεχίας και Σλοβακίας | Πράγα και Πρέσοβο | Από τη Μόσχα το 1951, από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 1998 |
Η Εκκλησία της Κύπρου είναι η αρχαιότερη αυτοκέφαλη Εκκλησία μετά τα αρχαία Πατριαρχεία, και ο προκαθήμενός της φέρει τον τίτλο «Αρχιεπίσκοπος Νέας Ιουστινιανής και πάσης Κύπρου». Η Εκκλησία της Ελλάδος κήρυξε την αυτοκεφαλία της το 1833, αλλά κανονικά την έλαβε με τον Τόμο του Οικουμενικού Πατριαρχείου το 1850. Η Εκκλησία της Αλβανίας, μετά τη σκληρή δοκιμασία του αθεϊστικού καθεστώτος, ανασυστάθηκε από το 1991 και ύστερα.
Οι Εκκλησίες χωρίς κοινή αναγνώριση
Σε δύο περιπτώσεις οι ορθόδοξες Εκκλησίες δεν έχουν καταλήξει σε κοινή στάση:
- Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας έλαβε Τόμο αυτοκεφαλίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 2019. Την έχουν αναγνωρίσει, μεταξύ άλλων, το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, η Εκκλησία της Ελλάδος και η Εκκλησία της Κύπρου, ενώ το Πατριαρχείο Μόσχας και άλλες Εκκλησίες δεν την αναγνωρίζουν.
- Η Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αμερική (OCA) έλαβε αυτοκεφαλία από το Πατριαρχείο Μόσχας το 1970. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο και οι περισσότερες Εκκλησίες δεν την αναγνωρίζουν ως αυτοκέφαλη.
Ιδιαίτερη είναι και η περίπτωση της Αρχιεπισκοπής Αχρίδος στη Βόρεια Μακεδονία. Το 2022 αποκαταστάθηκε η κοινωνία της με τις άλλες Εκκλησίες και το Πατριαρχείο Σερβίας της παραχώρησε αυτοκεφαλία, την οποία όμως δεν έχουν αναγνωρίσει όλες οι Εκκλησίες. Το ιστορικό αυτό παρουσιάζεται στο άρθρο για το «Μακεδονικό» ζήτημα εκκλησιαστικώς.
Αυτόνομες και ημιαυτόνομες Εκκλησίες
Ορισμένες Εκκλησίες αυτοδιοικούνται, αλλά ανήκουν σε μία Μητέρα Εκκλησία. Αυτόνομες είναι, για παράδειγμα, η Αρχιεπισκοπή του Όρους Σινά (υπό το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων), οι Εκκλησίες της Φινλανδίας και της Εσθονίας (υπό το Οικουμενικό Πατριαρχείο) και η Εκκλησία της Ιαπωνίας (υπό το Πατριαρχείο Μόσχας). Ημιαυτόνομη είναι η Εκκλησία της Κρήτης, που ανήκει στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Το Άγιον Όρος είναι αυτοδιοίκητο, αλλά πνευματικά υπάγεται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Μία Εκκλησία, πολλές τοπικές Εκκλησίες
Ο αριθμός των Πατριαρχείων και των Αυτοκεφάλων Εκκλησιών άλλαξε πολλές φορές μέσα στους αιώνες και μπορεί να αλλάξει ξανά. Αυτό που δεν αλλάζει είναι η ενότητα που δεν στηρίζεται σε έναν άνθρωπο ή σε ένα κέντρο, αλλά στην κοινή πίστη και στην κοινή Θεία Ευχαριστία. Όταν ο ιερέας σε ένα χωριό της Κρήτης, της Σερβίας ή της Γεωργίας μνημονεύει τον επίσκοπό του, βρίσκεται σε κοινωνία με όλη την Ορθοδοξία. Όταν προκύπτουν ζητήματα που αφορούν όλους, οι Εκκλησίες συνέρχονται σε σύνοδο, όπως έγινε στην Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Κρήτης το 2016. Για την ιστορία των αρχαίων Πατριαρχείων, δείτε και το άρθρο Η Πενταρχία των Πατριαρχείων.